Phần 1: 1698 – 1944: Từ Đô Thành Gia Định Đến Hòn Ngọc Viễn Đông

Sau khi đánh bật quân Tây Sơn và lấy lại vùng đất Gia Định, Chúa Nguyễn Phúc Ánh nhận thấy sự cần thiết phải có một tổng hành dinh quân sự bất khả xâm phạm. Ông giao cho viên sĩ quan công binh Pháp Victor Olivier de Puymanel thiết kế một tòa thành đồ sộ mang tên Thành Quy (dân gian gọi là Thành Bát Quái). Tòa thành được xây bằng đá ong Biên Hòa dày dặn, kết hợp giữa nghệ thuật công sự phòng thủ Vauban lừng danh châu Âu và Dịch lý Á Đông: gồm 8 cạnh cân đối, 8 cửa mở ra 8 hướng, hào nước sâu bao quanh dẫn nước trực tiếp từ rạch Thị Nghè. Bên trong thành đặt hành cung, kho vũ khí, xưởng đúc súng đạn và viện trữ lương, tạo tiền đề vững chắc để nhà Nguyễn thống nhất giang sơn.

Đây là bản đồ trắc địa sớm nhất và nguyên vẹn nhất còn lưu trữ về địa hình tự nhiên của Sài Gòn thời Chúa Nguyễn. Jean-Marie Dayot – người chỉ huy đội thủy quân của Nguyễn Ánh – đã đo vẽ tỉ mỉ độ uốn lượn hình chữ S của sông Sài Gòn, các cù lao bãi bồi, các nhánh rạch Bến Nghé (Arroyo Chinois) và rạch Thị Nghè (Arroyo de l'Avalanche). Giữa khung cảnh sông nước bao la, Thành Bát Quái hiện lên sừng sững như một pháo đài cô độc giữa rừng rậm và đầm lầy, chứng minh địa thế hiểm yếu tuyệt đối của vùng đất Gia Định xưa.

Được mệnh danh là 'Kim cương của ngành địa chí Sài Gòn'. Chánh giám thành sứ Trần Văn Học vâng mệnh vua Gia Long đo vẽ toàn cảnh Gia Định thành vào năm 1815. Dưới sự nghiên cứu công phu của nhà địa chí học Nguyễn Đình Đầu, bản đồ đã giải mã chuẩn xác vị trí của 33 địa danh lịch sử cấu thành khung xương đô thị: Thành Quy, Đồn Thảo Nghịch, Đồn Cây Mai, Cột cờ Thủ Ngữ, Cầu Ông Lãnh, Chợ Điều Khiển, xưởng Chu Sư (tiền thân Ba Son) và đặc biệt là Chợ Bến Thành nguyên thủy nằm sát mé bờ sông Sài Gòn nơi tàu bè ghe thuyền tấp nập cập bến.

Một chứng tích đau thương của lịch sử. Ngày 17/2/1859, hạm đội liên quân Pháp - Tây Ban Nha do Đề đốc Rigault de Genouilly chỉ huy nổ súng bắn phá và chiếm Thành Phụng (tòa thành nhỏ do vua Minh Mạng xây năm 1836 sau khi phá Thành Bát Quái). Chỉ hai tuần sau, ngày 01/03/1859, kỹ sư De Larclause vẽ lại sơ đồ vị trí đóng quân, các đồn lũy phòng ngự và hệ thống sông rạch của Gia Định. Đúng một tuần sau ngày vẽ sơ đồ này (8/3/1859), quân Pháp đã dùng 32 ổ thuốc nổ giật sập và đốt cháy hoàn toàn Thành Phụng cùng kho tàng dự trữ của triều đình.

Bản đồ khắc họa thế trận giằng co khốc liệt năm 1860. Lúc này, phần lớn lực lượng Pháp phải rút ra tham chiến tại chiến trường Trung Quốc, để lại chưa đầy 1.000 lính giữ Sài Gòn. Thống đốc quân vụ Nguyễn Tri Phương đã huy động hàng vạn quân dân xây dựng công trình phòng thủ vĩ đại nhất lịch sử phương Nam: Đại đồn Chí Hòa (dài gần 3 km, rộng 1 km, tường đất dày có chông tre cạm bẫy). Quân ta bao vây chặt quân Pháp khiến chúng chỉ co cụm được trong một dải đất hẹp ven sông Sài Gòn.

Bản đồ tái hiện chiến thuật 'Chiến tuyến Các Ngôi Chùa' (Lignes des Pagodes) của quân Pháp đầu năm 1861. Để chuẩn bị viện binh tấn công Đại đồn Chí Hòa, Đô đốc Charner đã biến 4 ngôi chùa cổ nằm trên trục đường liên lạc Sài Gòn - Chợ Lớn gồm: Chùa Khải Tường (chùa Clochetons), Chùa Bà Kiệu, Chùa Mai Sơn và Chùa Cây Mai thành các pháo đài liên hoàn trang bị trọng pháo. Ngày 24-25/02/1861, từ vành đai các ngôi chùa này, quân Pháp mở cuộc tổng công kích dữ dội phá vỡ Đại đồn Chí Hòa, mở đường thôn tính toàn bộ 3 tỉnh miền Đông Nam Kỳ.

📖 Chương 1.2: Quy Hoạch Coffyn, Thương Cảng Bến Nhà Rồng & Lấp Kênh Chợ Vải (1862 – 1900)

Kể về đồ án quy hoạch Coffyn 1862, thành lập Thương cảng tự do Sài Gòn, khởi công Bến Nhà Rồng (1863), Xưởng Ba Son, đồ án ô cờ của Sở Cầu Đường (1867), đại công trình lấp Kinh Chợ Vải mở Đại lộ Charner (Nguyễn Huệ 1878), Bản đồ phân lô địa chính 1882, khánh thành Nhà thờ Đức Bà (1880), Bưu điện Sài Gòn (1891) và tuyến xe điện bánh sắt hơi nước (tramway 1891).

Sau Hiệp ước Nhâm Tuất (1862), Pháp tuyên bố mở Cảng Sài Gòn thành thương cảng quốc tế tự do. Bản đồ scan siêu lớn 20 MB này ghi nhận luồng lạch sâu của sông Sài Gòn, các bến neo đậu tàu buôn viễn dương và sự xuất hiện của hai công trình thế kỷ: Trụ sở Hãng vận tải đường biển Messageries Maritimes (Bến Nhà Rồng, khởi công xây dựng năm 1863) và Thủy xưởng Ba Son (Arsenal de Saigon) phục vụ sửa chữa chiến hạm hải quân.

Dưới thời Thống đốc De La Grandière, bản quy hoạch thực địa đầu tiên được triển khai dựa trên đồ án thành phố 500.000 dân của Trung tá Coffyn (1862). Bản đồ thể hiện các đại lộ thẳng tắp hình bàn cờ bắt đầu vạch lối qua các khu rừng hoang, chuẩn bị mặt bằng để xây dựng Dinh Thống đốc Nam Kỳ (Dinh Norodom) và các công sở hành chính thuộc địa.

Bản đồ năm 1870 phản ánh bước chuyển mình mạnh mẽ của trung tâm quận 1 ngày nay. Dinh Norodom (khởi công 1868) đang thành hình ở vị trí trung tâm, trục đại lộ Catinat (đường Đồng Khởi) nối từ bờ sông lên nhà thờ tạm (vị trí trước khi xây Nhà thờ Đức Bà), tạo nên diện mạo một 'Paris thu nhỏ' giữa lòng nhiệt đới.

Tấm bản đồ cực kỳ quý giá lưu giữ hình ảnh những nhánh kênh rạch tự nhiên chưa bị san lấp: Rạch Cầu Sấu (nay là đại lộ Hàm Nghi), Rạch Cầu Khảm (đường Pasteur), và con Kinh Chợ Vải (Grand Canal) cắt ngang lòng đô thị dẫn nước từ sông Sài Gòn vào tận trung tâm buôn bán sầm uất.

Bản đồ quy hoạch độc lập đầu tiên của Thành phố Chợ Lớn (Ville de Cholon). Trong khi Sài Gòn phát triển theo hướng hành chính - công quyền của người Pháp, thì Chợ Lớn là một thực thể đô thị thương mại sôi động của cộng đồng người Hoa và người Việt. Mạng lưới kinh Tàu Hủ, kinh Hàng Bàng đóng vai trò huyết mạch tiếp nhận lúa gạo từ đồng bằng sông Cửu Long đổ về các nhà máy xay xát xuất khẩu.

Bản scan siêu nét 10.320 px ghi lại bước ngoặt hạ tầng quan trọng: Bắt đầu tiến hành san lấp Kinh Chợ Vải (Grand Canal) – dòng kênh nước đen ô nhiễm giữa trung tâm đô thị – để biến thành đại lộ Boulevard Charner (sau năm 1955 đổi tên thành Đại lộ Nguyễn Huệ, ngày nay là Phố đi bộ Nguyễn Huệ nổi tiếng).

Tấm bản đồ quân sự khổng lồ 33 MB đo vẽ vết tích chân móng Thành Phụng (xây 1836, bị phá 1859). Người Pháp đã xây dựng trên nền thành cũ các doanh trại bộ binh số 11 (Casernes du 11e RIC), bệnh viện quân y Đồn Đất (Bệnh viện Grall, nay là Bệnh viện Nhi Đồng 2), Đại chủng viện và trường dòng Saint Paul.

Bộ hồ sơ trắc địa địa chính phân lô đô thị quy mô lớn nhất thế kỷ XIX (18.7 MB, 12.102 x 8.982 px). Bản đồ đánh số chính xác từng thửa đất tư nhân, dinh thự kiên cố, công sở và ranh giới hành chính, phản ánh quá trình tư nhân hóa và buôn bán bất động sản thuộc địa diễn ra sôi động.

Giai đoạn hoàng kim cuối thế kỷ XIX. Năm 1880, Vương cung thánh đường Chính tòa Đức Bà Sài Gòn khánh thành sừng sững tại Công xã Paris. Năm 1891, tuyến xe điện bánh sắt chạy hơi nước (tramway) đầu tiên của Đông Dương nối Sài Gòn - Chợ Lớn ven bờ rạch Bến Nghé chính thức đi vào hoạt động.

Mạng lưới đường bàn cờ của trung tâm Sài Gòn đạt đến độ hoàn chỉnh. Bản đồ ghi nhận các công viên cây xanh (Vườn Bách Thảo / Thảo Cầm Viên thành lập 1864, Công viên Đồn Đất), khu biệt thự phong cách Pháp mọc lên dọc đường Chasseloup-Laubat (Nguyễn Thị Minh Khai).

Chợ Lớn mở rộng mạnh mẽ dọc bến Bình Đông và kênh Tàu Hủ. Các dãy nhà phố thương mại kết hợp kho hàng của bang Phúc Kiến, Triều Châu, Quảng Đông tấp nập thuyền buồm ghe bầu cập bến buôn bán lúa gạo, tiêu, cá khô sang Singapore, Hong Kong.

Bản đồ in màu sắc nét của hãng bản đồ Bartholomew danh tiếng. Thể hiện Bưu điện Trung tâm Sài Gòn (hoàn thành 1891 theo phong cách Phục hưng kết hợp Gothic), Tòa Pháp đình (Tòa án TP), Dinh Thống đốc và hệ thống chiếu sáng công cộng bắt đầu triển khai.

Bản đồ tỷ lệ 1:20.000 bao quát toàn cảnh không gian ngoại ô Sài Gòn thời khắc chuyển giao thế kỷ XIX sang thế kỷ XX: Gò Vấp, Hóc Môn, Tân Bình, bán đảo Thủ Thiêm và huyện Nhà Bè, phản ánh mối liên kết hữu cơ giữa nội đô hoa lệ và vành đai nông nghiệp, làng nghề truyền thống phụ cận.

📖 Chương 1.3: Kỷ Nguyên Paul Doumer, Đại Bản Đồ 1923 (225 MP) & Hợp Nhất Đô Thị (1901 – 1944)

Kể về thời kỳ Toàn quyền Paul Doumer mở đường sắt Sài Gòn - Mỹ Tho, xây Nhà hát Lớn (1900), lấp rạch Cầu Cống mở đường Hàm Nghi, xây Tòa Xã Tây / UBND TP (1909), dời Chợ Bến Thành mới về đầm Bồ Rệt (1914), Đại bản đồ 1923 khổng lồ 225 Megapixels, Sắc lệnh hợp nhất ngày 27/4/1931 khai sinh 'Khu vực Sài Gòn - Chợ Lớn' và đô thị thời Thế chiến II.

Bản đồ in kèm cuốn hồi ký danh tiếng của Toàn quyền Paul Doumer, tổng kết thành tựu cải tổ cơ sở hạ tầng Đông Dương: khánh thành tuyến đường sắt Sài Gòn - Mỹ Tho (tuyến đường sắt đầu tiên của Việt Nam), xây dựng ga xe lửa Sài Gòn, khánh thành Nhà hát Lớn Thành phố (Opéra de Saïgon 1900) và mở rộng hệ thống cấp thoát nước, điện khí hóa đô thị.

Bản scan siêu nét 7.000 px ghi nhận việc hoàn tất san lấp rạch Cầu Cống để kiến tạo Đại lộ Boulevard de la Somme (nay là đường Hàm Nghi). Tòa Xã Tây (Hôtel de Ville / UBND TP.HCM ngày nay) đang được xây dựng ở cuối trục đường Charner và sẽ chính thức khánh thành năm 1909.

Đô thị trung tâm mở rộng mạnh sang mạn Đa Kao, Tân Định và Bến Bạch Đằng. Tuyến đường ven sông được kè đá kiên cố, xưởng Ba Son mở rộng ụ tàu nổi phục vụ cả tàu chiến lẫn tàu thương mại cỡ lớn cập cảng.

Đại bản đồ địa hình quân sự cực lớn (23.69 MB, gần 8.000 x 9.120 px) tỷ lệ 1:50.000 đo vẽ toàn diện tỉnh Gia Định, Chợ Lớn, Tân An, Biên Hòa, hệ thống sông rạch Đồng Nai - Sài Gòn, chuẩn bị cho việc xây dựng tuyến đường sắt Bắc - Nam.

Bản scan 7.000 x 8.278 px thể hiện trục đại lộ huyết mạch Boulevard Gallieni (đường Trần Hưng Đạo ngày nay) được san ủi thẳng tắp, trực tiếp liên kết không gian đô thị giữa trung tâm hành chính Sài Gòn và trung tâm thương mại Chợ Lớn.

Đánh dấu cuộc chuyển dịch trung tâm buôn bán lịch sử: Năm 1914, Chợ Bến Thành mới (Les Halles Centrales) khánh thành tại khu đầm Bồ Rệt vừa được san lấp (quảng trường Cuniac / Quách Thị Trang). Nhà ga xe lửa trung tâm dời về đối diện chợ (nay là Công viên 23/9), đưa khu vực này trở thành trái tim giao thông và thương mại sầm uất bậc nhất Sài Gòn.

Tuyệt tác bản đồ đồ sộ và chi tiết nhất thời Pháp thuộc (31.83 MB, 225 Megapixels). Bản đồ đo vẽ chính xác đến từng số nhà, lô đất, trạm xe điện, xí nghiệp xay xát lúa gạo, kho hàng ven kênh Tàu Hủ của cả hai thành phố Sài Gòn và Chợ Lớn trước khi sáp nhập.

Phản ánh giai đoạn hưng thịnh rực rỡ của 'Hòn ngọc Viễn Đông' trước cuộc đại khủng hoảng kinh tế thế giới 1929. Đường Catinat (Đồng Khởi) trở thành kinh đô thời trang, các khách sạn Grand Hotel, Continental, Majestic đón lượng lớn khách quý tộc quốc tế.

Bản đồ đo vẽ năm 1931, năm ra đời Sắc lệnh Tổng thống Pháp ngày 27/4/1931 sáp nhập Sài Gòn và Chợ Lớn thành một thực thể hành chính duy nhất mang tên 'Khu vực Sài Gòn - Chợ Lớn' (Région de Saïgon - Cholon).

Ghi nhận diện mạo đô thị Sài Gòn năm 1931 trước khi bộ máy hành chính hai bên chính thức hòa làm một dưới sự điều hành của một viên Khu trưởng (Administrateur de la Région).

Bản đồ hướng dẫn du lịch hàng hải quốc tế phát cho hành khách tàu biển cập bến Sài Gòn, chỉ dẫn các điểm văn hóa, mua sắm trên các đại lộ Catinat (Đồng Khởi), Bonard (Lê Lợi), Charner (Nguyễn Huệ).

Bản scan siêu lớn 27.54 MB (8.727 x 6.621 px), bản đồ thống nhất chính thức đầu tiên của 'Région de Saïgon - Cholon' sau sáp nhập, thể hiện hệ thống đê bao chống ngập, các kênh đào mới đào như kênh Tẻ, kênh Đôi.

Bản scan 27.72 MB trong thời kỳ Chiến tranh Thế giới thứ hai. Đô thị Sài Gòn dưới sự kiểm soát chung của chính quyền Pháp Vichy và quân đội Đế quốc Nhật Bản, các cơ sở sân bay Tân Sơn Nhất, kho xăng Nhà Bè trở thành mục tiêu ném bom của máy bay Đồng Minh.

⚔️ PHẦN 2: GIAI ĐOẠN 1945 – 1955: KHÓI LỬA KHÁNG CHIẾN, PHÂN CHIA ĐÔ THỊ & ĐẠI BẢN ĐỒ KHỔ LỚN 2 MÉT

Kể về mùa thu 1945 và ngày Nam Bộ Kháng Chiến (23/9/1945), mạng lưới đồn bốt quân sự Pháp bọc quanh Sài Gòn - Chợ Lớn, đô thị thời Quốc gia Việt Nam Bảo Đại, và tuyệt phẩm Đại bản đồ Plan de Saïgon - Chợ Lớn 1952-1955 khổ lớn trên 2 mét trước thềm Hiệp định Genève 1954 và cuộc rút quân của Pháp 1955.